अर्धनारीश्वर - Ardhanarishwara | हिंदु धर्मात स्त्री आणि पुरुष दोहोंना समान वागणूक व समान हक्क दिलेले या शिल्पात देखील दिसून येते

अर्धनारीश्वर - Ardhanarishwara

योनी व लिंग अनुक्रमे स्त्री - पुरुषाचे प्रतीक आहे. प्रजोत्पादनासाठी दोन्ही एक होणे गरजेचे आहे. बहुधा हीच गोष्ट ध्यानी घेऊन अर्धनारीश्वर मूर्तीचा जन्म झाला असेल. हिंदु धर्मात स्त्री आणि पुरुष दोहोंना समान वागणूक व समान हक्क दिलेले या शिल्पात देखील दिसून येते.

अर्द्धनारीश्वरं वक्ष्ये उमादेहार्द्ध धारिणम् |
वामाने च स्तनं कुर्यात् कणें वै तालपत्रकम् ॥
व्यालका वामकर्णे तु दक्षिणे कुण्डलं स्थितम्।
 मुकुटाग्रे च माणिक्यं जटामारं स्वदक्षिणे ॥
अर्ध्वे तस्य स्त्रियारूपं सर्वाभरणभूपितम्। 
पुरुषं दक्षिणे भागे कपालं कटिमेखला ॥
त्रिशूलं चाक्षसूत्रं च दक्षयोः करयोस्तथा। 
कमण्डलु दर्पणं च गणेशं वाम उच्यते ॥

वरील संस्कृत श्लोक जसाच्या तसा लागू होईल हे शक्य नाही. मूर्ती बनविताना शिल्पीची कल्पकता आणि समकालीन वैचारिकता यावर खूप गोष्टी अवलंबून असतात.
अर्धनारीश्वर मूर्ती मध्ये अर्धा उजवा भाग शंकराचा असतो तर डावा भाग पार्वतीचा, उजवा पुरुषस्तन तर डावा स्त्रिस्तन, उजवी रौद्र दृष्टी तर डावी शीतल दृष्टी, उजवीकडे पुरुष वस्त्रे तर डावीकडे स्त्री वस्त्रे.
खाली दिलेले शिल्प बदामी गुहेतील आहे.

उजवा पाय वाकलेला तर डावा पाय सरळ आहे. उजव्या पायातील वस्त्र मांडी पर्यंत तर डाव्या पायातील वस्त्र घोट्या पर्यंत आहे.  उजव्या हातात सापाचा विळखा असलेला परशू असून डाव्या हातात उत्पल आहे. इतर दोन हातात दंड आहे. त्यापैकी उजवा हात नंदिवर ठेवला आहे. पार्वती कडील बाजूस केसात अंबाडा, उन्नत स्तन, बांगड्या, बाजूबंद, मेखला, पायात तोडे आहेत. महादेवाच्या बाजूला चंद्र मुकुट, नागपाश,कुंडले व अगदी कमी दागिने आहेत. शेजारी एक स्त्री उभी आहे जिच्या डाव्या हातात एक भांड आहे.  तिला दासी म्हणावे तर अंगावर खूप जास्त दागिने आहे आणि शक्ती म्हणावे तर अर्धनारीश्वरच शक्तिरुप असल्याने त्याला वेगळ्या शक्तीची काय आवश्यकता?
उजव्या बाजूला नमस्कार मुद्रेत भृगू ऋषी आहे. भृगू ऋषी ची कथा शेवटी दिली आहे.

शृंगेरी

वरील शिल्प शृंगेरी मधील असू शंकराच्या एका हातात त्रिशूळ असून दुसरा हात अभय मुद्रेत आहे. पार्वतीच्या एका  हातात फुल तर दुसरा हात वरद मुद्रेत आहे. बाकी सर्व लक्षण वर सांगितल्या प्रमाणे आहेत.

पटदक्कल

तिसरे शिल्प पटदक्कल मधील आहे . शंकराचा हात नंदीच्या अंगावर आहे तर पार्वतीच्या हातात फुल आहे. शंकराचा पाय मागे मुडपला आहे तर पार्वतीचा पाय सरळ आहे. शिल्प साधे असून पण सुंदर बनविले आहे.

यामागे कथा आहेत त्या समजून घेऊ.
ब्रम्हाने सृष्टी निर्माण करण्याचे काम आरंभिले पण ती कधी तर संपणार होती व ब्रम्हाला हे काम पुन्हा करावे लागणार होते. यातून मार्ग काढण्यासाठी ब्रम्हाने शंकराचा धावा केला. शंकराने ब्रम्हाला अर्धनारीश्वर रुपात दर्शन दिले आणि स्त्री पुरुष यांचा प्रजननशिल सृष्टीची कल्पना दिली.
अशा प्रकारे अर्धनारीश्वरचा जन्म झाला.

दुसरी कथा अशी की, भृगू ऋषी शंकराचे भक्त होते. ते फक्त शंकराची पूजा करीत. कैलास पर्वतावर महादेवाच्या दर्शनाला गेल्या नंतर त्यांनी फक्त महादेवाची पूजा केली व पार्वती कडे दुर्लक्ष केलं. पार्वतीला राग आला व तिने भृगू ऋषीला श्राप दिला की तुमच्या शरीरातील सर्व रक्त आणि मांस सुकून जाईल आणि फक्त हाडे राहतील. भृगू ऋषीला उभे पण राहता येईना. महादेवाला त्याचे हाल बघवेना म्हणून त्यांनी भृगू ऋषिला तिसरा पाय दिला. भृगू नाचू लागला व पार्वती ला परत राग आला. पार्वतीने महादेवाकडे वर मागितला की शंकर आणि पार्वती कधीच वेगळे होणार नाही ते नेहमी एकच राहतील. आणि यातून अर्धनारीश्वरचा जन्म झाला.

©ओंकार खंडोजी तोडकर

(Tap on image for full resolution)

The Yoni and Linga are symbols of woman and man respectively. Both need to be united for reproduction. This is probably the reason why the idol of Ardhanarishvara was born. In Hindu Religion, both men and women are given equal treatment and equal rights.

अर्द्धनारीश्वरं वक्ष्ये उमादेहार्द्ध धारिणम् |
वामाने च स्तनं कुर्यात् कणें वै तालपत्रकम् ॥
व्यालका वामकर्णे तु दक्षिणे कुण्डलं स्थितम्।
 मुकुटाग्रे च माणिक्यं जटामारं स्वदक्षिणे ॥
अर्ध्वे तस्य स्त्रियारूपं सर्वाभरणभूपितम्। 
पुरुषं दक्षिणे भागे कपालं कटिमेखला ॥
त्रिशूलं चाक्षसूत्रं च दक्षयोः करयोस्तथा। 
कमण्डलु दर्पणं च गणेशं वाम उच्यते ॥

It is not possible that the above Sanskrit verse will be applied as it is. Much depends on the artist's ingenuity and contemporary ideology when making sculptures.
In Ardhanarishvara idol, half of the right side is of Lord Shiva, the left part is of Parvati, the right side is male breast, the left side is female breast, the right side is Raudra vision, the left is cold vision, the right side is male clothes and the left side is female clothes.
The sculpture below is from Badami Cave.

The right leg is bent while the left leg is straight. The garment on the right leg is up to the thigh and the garment on the left leg is up to the ankle. In the right hand is An ax with a cobra's hooves, and in the left hand is the utpal. The other two hands are having stick. The right hand is placed on Nandi. On the side of Parvati, we can see tied hairs, elevated breasts, bangles, armbands, belts, leg breaks. On the side of Mahadev there are moon crowns, nagpashas, ​​kundalas and even less ornaments. Next door stands a woman with a jar in her left hand. If she is called a maid, she has a lot of ornaments on her body and if she is called Shakti, then Ardhanarishvara is the only form of Shakti, so why does she need a different Shakti?
On the right side is Bhrigu Rishi in Namaskar mudra. There is story behind Bhrugu which is given at the end.

Shringeri

Above sculpture is from Sringeri. Shankara has a trident in one hand and Abhay Mudra in the other hand. Parvati has a flower in one hand and showing Varad Mudra of other. All other symptoms are as mentioned above.

Patdakkal

The third sculpture is from Patdakkal. Shankara's hand is on Nandi's body while Parvati's hand is on a flower. Shankara's leg is bent backwards while Parvati's leg is straight. The sculpture is simple but beautifully made.


Let's understand the stories behind this.
Brahma started the work of creation but it was going to end sometime and Brahma had to do this work again. Brahma ran to Shankara to find a way out of this. Shankara appeared to Brahma as Ardhanarishvara and gave the idea of the reproductive creation of man and woman.
Thus Ardhanarishvara was born.

Another story is that sage Bhrigu was a devotee of  Shiva. They were just worshiping Lord Shiva. After visiting Mahadev on Mount Kailash, he only worshiped Mahadev and ignored Parvati. Parvati became angry and cursed Bhrigu Rishi that all the blood and flesh in your body would dry up and only bones would remain. Bhrigu sage could not stand. Mahade gave the third leg to Bhrigu Rishi. Bhrigu started dancing and Parvati got angry again. Parvati asked Mahadev that Shankar and Parvati would never be separated, they would always be one.  And from this Ardhanarishvara was born.

©Onkar Khandoji Todkar